رامسر عروس شمال

آرایه های ادبی را در چند نمونه اشعار گیلکی بررسی میکنیم؛

 اشعار زیر از شیون فومنی، مام ولی مظفری و کل شریف

انتخاب شده است.

کاسئ لیسئ خؤنئ زینت قالیئ جای حصیر

تا نبوستئ کلمجین، دؤندان طلایی بئ ؟ نیبئ

اسلوب معادله: زینت خانه کاسه لیس به جای حصیر قالی

 است(همان طوری که) تا دندان کرمو نشده طلایی میشود؟ نمی شود.

--------------------------------------------

کؤ چشمئ همرا تنئ دئن ترئ فلاکتبار

مگر که دشمنئ جه دوست تی شین شکم بدَری

استفهام انکاری در مصراع اول:(ای وطن) با کدام چشم میتوان

 ترا فلاکتبار دید؟  ایهام در مصراع دوم :

شکم بدَرئ1- غذای دشمن را خورده باشد 2-از دشمن حامله باشد

--------------------------------------------------

تو کئ دؤنی ئو جؤرجؤران خوردَدرن

پول ؤ پؤلا جی کین و دیم شورددَرن

جناس ناقص در مصراع دوم: پول ؤ پؤلا    لف ونشر

مرتب : پول به کین و پؤلا به دیم مربوط میشود.

---------------------------------------------

جه کروج گرمئ بجئ نالئ اَیئ

کَرئ خواب دئن دَرئ جاکو اَمی شین

تشخیص : برنج در کندوج ناله میکند

--------------------------------------------

اَیئ اَرسو می چؤشمئ جی خودی وارش

تشبیه: اَرسو(اشک) به وارش(باران) تشبیه شده است.

ادات تشبیه "خود".

--------------------------------------------

می سکئ عارئ بَبم نامردمانئ زرخرید

پور گدا کیسه جه غیر از روسیاهی بئ؟نیبئ.

تلمیح به ضرب المثل گدا کیسه ،روسیاهی جی پورابونئ.

----------------------------------------------------

می رخت دئیسِسه غورس ئابئ

وَسِرسسه می دیله خون دَلوس ئابئ

واج آرایی : با حرف "سین"

-------------------------------------------------

بنیش می ور تره تا من بنالم

کئ ئادم بئ گبئ حیوان بئ لافند

تلمیح: به ضرب المثل آدم به حرف است و حیوان به طناب.

-------------------------------------------------

وارش وارئ هچین ریگه بیابان

شه گیفتن آسمان شؤن تا ستاران

تشبیه:وارش به ریگ تشبیه شده . ادات "هچین".

مبالغه: (آنقدر باران میبارد که گویا )قطرات به هم وصلند و میتوان

 با گرفتنشان به آسمان رفت.

-----------------------------------------------

کلاچ آبادئ بولبول کولکافیس بئ

کلئ نام کورئ خانئ گول به گیس بئ

اسلوب معادله: بلبل کلاغ آباد کلکافیس میشود(همان طورکه)

 اسم کچل در خانه کور گل به گیس میشود.

تلمیح : اشاره به این باور که از چند بچه بلبل فقط یکی بلبل

 میشود و بقیه کلکافیس!!

-----------------------------------------------------

دَس وَلیشتئ سفرئ سر نیشتن هچین بدنامیئ

سر زغال چا مئن گودن بی روسیاهی بئ؟نیبئ.

اسلوب معادله

-----------------------------------------------------

مگر شیرنئ خابم جنگلان بئ؟

ئاغوز بازی بجارئ اشکلان به؟

استفهام انکاری: خواب شیرین در جنگل امکان دارد؟

در بجاری که اشکل دارد میشود گردو بازی کرد؟ (البته

 که نمی شود)

------------------------------------------------------

ورفئ زؤمؤسسان بَرسی سرداگوت

می دیمئ گرما دیمئ جور زرداگوت

تشبیه: صورت من را مثل صورت گرما زرد کرد.

 ادات تشبیه "جور". وجه زرد بودن.

---------------------------------------------

هَندئ سیادیل ؤ سوید دیم بومه

دسمالئ ورفئ دارانئ سر واگوت

استعاره: سیادیل و سفید دیم استعاره از زمستان.

-----------------------------------------------

آسمؤن،اخماچئ کوه ؤ دشت دم توشازه...

تشخیص.

---------------------------------------------

دامؤنئ کَش پاره ارسو پورابؤ

استعاره: ارسو(اشک) استعاره از باران.

---------------------------------------------

بَمورده مارئ شیون یاد نوا دَئن.

ایهام : به مادر مرده نباید" 1- اشعار شیون (شاعر)

2- گریه و زاری " یاد داد.

-----------------------------------------------------

هلاچینئ دَگئنتیم دارئ خالئ

کئ زاکان تئو بخورن خالئ خالئ.

جناس تام: خال در مصراع اول به معنای شاخه و در

 مصراع دوم یعنی نوبت.

----------------------------------------------------

بؤگؤتم جؤؤر تؤکؤن دئن اَردئ تاچه

یا شکر فؤت درن،نؤنه کماچه

کؤلوش کولبارئ بون گالش بؤگوت نه

بساوسسئ نمک زخمئ دپاچه

کنایه: اَرده تاچه ، شکر ،بساوسسئ نمک کنایه از برف

-----------------------------------------------

.....دؤنئ بؤشؤنئ، دؤنئ چشمئ بَزنئ، چشمئ جا تیش

وَرسئ، تیشئ توک زؤپپه بَبون...

مراعات نظیر

----------------------------------------------

اینن عروس بؤ دَکته می خؤنئ

چی ئاتَشی بؤ دیگادَم می جؤنئ

تشبیه :عروس به آتش تشبیه شده.

-----------------------------------------------

همیشک کم بؤگو تا پور هَدی فیض

کئ کم بارخالانئ میوه شیرینئ

اسلوب معادله : همیشه کم صحبت کن تا زیاد فیض برسانی

 (همان طورکه) میوه شاخه های کم میوه، شیرین تر است.

----------------------------------------------------------

رفیق می داز لافندئ رفیق ئی کو یو ئی کندئ رفیق ای دار

و ئی خالئ ..

مراعات النظیر.

---------------------------------------------------------------

یئ دؤنئ پیلا بلندئ غم اَیئ شؤپَرئ جور

می نیناکی دلئ شون خؤنئ کونئ.

تشبیه: غم به خفاش. ادات "جور"

تشخیص :غم در مردمک لانه کرده است.

---------------------------------------------------

زؤمؤسسؤن وَختی ویریت بهارئ باد اییرئ وَختی

دَپیت....جای سبز کرکئ لنگئ در بومه.

استعاره: زؤمؤسسؤن استعاره از حکومت شاه.

کنایه :کرکئ لنگه کنایه از حکومت فعلی.

-----------------------------------------------

رئ میرزا قشمشم سیاست ایشپَتکایه

صدتئ تی جوری جوجئ ئونی دان چینیکایه

تو چئ دَنی چپ چیسئ ؤ راس کویدنئ رایه

بئس ئیپچئ خؤب ئامختئ بَبئ ئن تی صلایه

تشبیه:سیاست به ایشپتکا(پیچاشئال) تشبیه شده است.

ایهام: چپ و راس 1- جهات 2- تفکرات سیاسی

-------------------------------------------------

بدَر الماسئ مانستن دتاوئ جنگلئ تاریکی جا تی کولئ داز.

تشبیه: داس به الماس تشبیه شده و ادات تشبیه مانستن است.

-------------------------------------------------

سکئ دولت سرا دستک سؤدایی

موشئ خؤلفه اوتاقئ شیر سهمی

تلمیح به ضرب المثل.

نظر شما در مورد به کار بردن واژه های قدیمی گیلکی برای

پدیده های جدید مشابه چیست ؟ مثلا این اشکال دارد که به اجاق

گاز آشپزخانه مان بگوییم " کَلئ "؟ همانطور که میدانید "کلئ "

اجاقی گلی است که در قدیم گیل و دیلم غذایشان را روی آن

می پختند و در زبان پهلوی به صورت "کَلَک" آمده است.

این تطابق در بسیاری از روستاها به خودی خود و بدون اینکه

اجازه ای از طرف کسی صادر شود و بر اساس پویایی زبان

گیلکی ایجاد شده است به طوری که اگر در هنگام پختن غذای

ناهار یا شام به این روستاها سفر کنیم این جملات را به وفور

می شنویم : "پؤلا کلئ بَنئ؟" ، " مارئ قاتوقئ کلئ بَنن" و

امثال اینها.

متاسفانه برخی با این تطابق زبانی مشکل دارند ، یعنی

میگویند : "کَلئ" دیگر وجود ندارد و چون وجود ندارد

واژه آن نیز باید بمیرد. به یاد دارم که در کتاب زبان فارسی

دبیرستان واژه هایی که امروزه در فارسی به کار میروند

را به چند دسته تقسیم کرده بودند که یکی از آنها واژگانی

بود که تغییر معنا پیدا کرده اند؛ برای این قسمت "سپر" و

"یخچال" برای مثال آمده بود...سپری که در قدیم از جان

جنگجویان حفاظت میکرد امروزه در جلو و عقب خودرو

نصب شده و از آسیب رسیدن به آن و سرنشینانش محافظت

میکند...یخچالی که در کوهستانها وجود داشته امروزه تقریبا

در تمام خانه ها وجود دارد (البته یخ + چال به معنی جایگاه

یخ دقیقا در گیلکی معنا میشود..." تاوار" هم در گیلکی

به همین معناست).

حال پاسخ ما به دوستانی که با این تطابق (که به صورت طبیعی

زبان را به روز میکند) مشکل دارند  این است :  "کلئ" از بین

رفته ولی "سپر" از بین نرفته؟ یا فقط برای گیلکی همه چیز

از بین رفته و کهنه است؟ از این گذشته شما میگویید به جای

کلئ بگوییم "اجاق گاز" آیا این اجاق همان اجاق هیزم سوز

یا پهِن سوز نیست که در قدیم استفاده می شده؟

کلئ ما زشت و عقب ماندگی است و اجاق آنها زیبا و

مطابق پیشرفت است؟

در همین راستا می توان "سوئاگودن" را برای روشن کردن

و " دَکوشَنئن" یا " دَمیرَنئن" را برای خاموش کردن کلئ

و هر چیزی که نور و حرارت میدهد به کار برد.

واین فقط یک مثال بود.....

ایشللئ کونوشئ همرا وَنلیم ئی پیلا ارث از بین

بؤشون.

 پسوندها در زبان گیلکی اشاره شد. در تکمیل آن

 پست تعداد دیگری از پسوندها را بررسی میکنیم.

کلئ : پس از نام گیاه می آید و نشان دهنده فراوانی

 آن گیاه در آن مکان است مثال: کؤنوس کلئ ،

 پلت کلئ

بؤر : بعد از بن ماضی می آید و نشان دهنده

 حالت است : نیشتئ بؤر بؤگوت (در حالت

 نشسته گفت)

لئ ، الئ ، ؤلئ : بعد از اسم می آید و اسم

 جدید می سازد گودولئ ، پیتالئ(مچالئ) ،کوتولئ

ئن ، ان : پسوند مکان مانند نیاسَن (جایی که نیاس

 (سنگ و صخره) است - نام دهی در اشکور) –

 زماران (خانه مادرزن)

ئِن : بعد از اسم می آید و صفت میسازد مانند

 چلکِن (کثیف) ، تلِن(چاق و بی مصرف)

جین : مانند ئِن صفت میسازد کلمجین(کرم خورده)

چال : به معنای جایگاه است و مکان را نشان

 می دهد مانند آبدبوچال (مکانی که در آن آب

 هست – دهی در اشکور)

سَرئ : به معنای خانه است ولی وقتی به شکل

 پسوند می آید مکان را نشان میدهد : چالکسرئ

 (محل فرو رفته و چاله مانند)

سَر : به معنی بالا مانند کندسر – رودسر

کئ : بعد از اسم و صفت می آید مانند جیرکئ

 ( زیرزمین) – نیماکئ (شریک :نیم +ا+کئ) –

زبیلکئ (زنبیل) در غرب به "کا" تبدیل میشود :

 بالکا(زنبیل)

ئ: بعد از بن ماضی آمده و اسم تولید

میکند : سوتئ (دوده)

پا : اگر پسوند باشد معنایش نگهبان میشود مانند

 خؤناپا (کسی که از خانه نگهبانی میکند)- دارپا

 (میوه ای که بر درخت باقی میگذارند)

دار : مانند چوبدار – بؤمدار

کس : بعد از مصدر می آید و به معنی انجام دهنده

 است : مو گوتنکس نیئم (من آدم گفتن نیستم-

 من نمی توانم بگویم) اغلب منفی بکار میرود.

25 بهمن

                            گرم تا کی بماند این بازار

                                                                  "سعدی شیرازی"